دوره رفتار با نوجوان؛ از تعارض و فاصله تا گفت‌وگو و اعتماد

نوجوان در حال عبور از فاصله میان کودکی و بزرگسالی است؛ مرحله‌ای که معمولاً از حدود ۱۲ سالگی آغاز می‌شود. یکی از مهم‌ترین اتفاقات این دوره، شکل‌گیری هویت و تلاش نوجوان برای یافتن تفاوت‌ها، ارزش‌ها و جایگاه مستقل خود است.

ظاهر، باورهای مذهبی، نگرش‌های اجتماعی و سیاسی، انتخاب رشته، شغل، ویژگی‌های همسر آینده، هویت قومی، طبقه اجتماعی، ارزش‌ها و خصوصیات شخصیتی از موضوعاتی هستند که نوجوان برای شناخت خود بررسی می‌کند.

در دوره نوجوانی هرس سیناپسی یا شبکه‌ای در مغز رخ می‌دهد؛ یعنی مسیرهای عصبی کم‌استفاده ضعیف‌تر می‌شوند و مسیرهایی که نوجوان بیشتر به کار می‌گیرد، تقویت خواهند شد.

بلوغ جسمی و جنسی، تغییر اندازه اندام‌ها، فعال‌شدن غدد جنسی و پدیدارشدن نشانه‌های اولیه و ثانویه بلوغ نیز در همین دوره اتفاق می‌افتد. سرعت رشد فیزیولوژیک ممکن است میان بدن نوجوان و آمادگی روان‌شناختی او عدم تطابق ایجاد کند.

نوجوان به‌تدریج توانایی تفکر درباره احتمال‌ها، بررسی ابعاد مختلف یک مسئله و پیشنهاد چند راه‌حل متفاوت را پیدا می‌کند.

• تفکر فلسفی: جداکردن واقعیت از امکان و دیدن جنبه‌های گوناگون مسائل.
• رشد استدلال: بررسی سود و زیان و استفاده بیشتر از منطق در تصمیم‌ها.
• تفکر انتزاعی و صوری: درک مفاهیمی مانند استعاره، ضرب‌المثل و کاریکاتور.

نیاز به استقلال، مخالفت با والدین، میل به خودابرازگری، هیجان‌خواهی، حساسیت نسبت به توجه دیگران و کاهش آستانه تاب‌آوری از ویژگی‌های رایج این دوره هستند.

رشد میل جنسی و گرایش عاطفی، همراه با رفتارهای نمایشی یا تکانشی، ممکن است نوجوان را به تجربه‌های پرخطر مانند رانندگی خطرناک، بازی‌های بسیار هیجان‌انگیز یا مصرف مواد سوق دهد. والدین باید میان کنجکاوی طبیعی و رفتار پرخطر تفاوت قائل شوند.

نقش همسالان در این دوره پررنگ‌تر می‌شود و نوجوان ممکن است نسبت به تأیید دوستان حساس‌تر و نسبت به اعضای خانواده انتقادی‌تر شود.

همانندسازی با گروه‌های مرجع می‌تواند در نوع لباس پوشیدن، شیوه صحبت‌کردن، علایق و رفتار نوجوان دیده شود. نقش‌ها و کلیشه‌های جنسیتی نیز معمولاً در اوایل نوجوانی برجسته‌تر هستند و ممکن است در سال‌های بعد تعدیل شوند.

در این دوره اخلاق از حالت دگرپیروی دوران کودکی، به‌تدریج به‌سمت خودپیروی حرکت می‌کند. نوجوان دیگر فقط به‌دلیل گفته بزرگسالان از یک قانون پیروی نمی‌کند و می‌خواهد منطق آن را بفهمد.

مفاهیمی مانند عدالت، آزادی، حقوق دیگران، حقوق بشر و اصول اخلاقی عمومی برای نوجوان قابل‌تحلیل‌تر می‌شوند و او تلاش می‌کند استدلال اخلاقی مستقل‌تری داشته باشد.

مرحله اول، حدود ۱۲ تا ۱۴ سالگی: نخستین نشانه‌های بلوغ و تمایل به فاصله‌گرفتن از وابستگی‌های کودکانه ظاهر می‌شوند.

مرحله دوم، حدود ۱۵ تا ۱۷ سالگی: هسته اصلی نوجوانی است و بیشترین رشد بدنی و جنسی، گرایش به همسالان، فاصله از والدین و شکل‌گیری استقلال فکری در این مرحله دیده می‌شود.

مرحله پایانی نوجوانی حدود ۱۸ تا ۲۰ سالگی را شامل می‌شود. نوجوان به‌تدریج به مناسبات خانوادگی و اجتماعی بازمی‌گردد و در نقش‌های آموزشی، شغلی، فرهنگی و اجتماعی مستقل‌تر می‌شود.

درصورتی‌که مراحل قبلی با امنیت و حمایت مناسب طی شده باشند، خانواده دوباره برای او به محیطی امن تبدیل می‌شود و نوجوان آمادگی بیشتری برای ورود به جوانی و بزرگسالی پیدا می‌کند.

علاقه به مجادله درباره مسائل مذهبی، فلسفی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در این دوره افزایش پیدا می‌کند. نوجوان ممکن است تجربه‌های خود را منحصربه‌فرد بداند و نسبت به ظاهر، نحوه لباس پوشیدن و شیوه صحبت‌کردن بسیار حساس شود.

تردید در تصمیم‌گیری و دوگانگی میان حرف و عمل نیز همیشه نشانه بی‌صداقتی نیست؛ گاهی نتیجه درحال‌رشدبودن نظام فکری، هیجانی و ارزشی نوجوان است.

تغافل یعنی والدین برخی رفتارهای کم‌خطر و تکانشی نوجوان را آگاهانه بزرگ نکنند. این روش برای رفتارهای منطقه زرد است، نه رفتارهای خطرناک یا منطقه قرمز.

بازخواست مداوم، ایجاد وحشت و بزرگ‌نمایی مشکلات معمولاً مقاومت نوجوان را بیشتر می‌کند. هدف، استفاده از سبک فرزندپروری مقتدرانه همراه با تعادل میان امید، پیامد و مرز است.

والدین باید فضایی برای مشورت و مشارکت نوجوان فراهم کنند، عقاید او را بشنوند و برای حل برخی مسائل شخصی یا خانوادگی از او نظر بخواهند.

این روش مسئولیت‌پذیری نوجوان را افزایش می‌دهد. نقش والدین همچنان راهنمایی، نظارت و آگاه‌سازی درباره پیامدهای احتمالی تصمیم‌هاست، نه کناررفتن کامل از مسئولیت تربیتی.

شیوه گفت‌وگو نباید دستوری و کاملاً از بالا به پایین باشد. نوجوان می‌خواهد احساس کند توانایی فکرکردن، انتخاب و اظهارنظر مستقل دارد.

رابطه را به وضعیت قاضی، متهم و محکوم تبدیل نکنید و این پیام را منتقل نکنید که حقیقت فقط نزد والدین است. احترام به نظر نوجوان به معنای پذیرفتن همه خواسته‌های او نیست.

فقط هنگام خطا سراغ نوجوان نروید. رفتارهای مثبت و منطقه سبز را ببینید، بازخورد بدهید و پاداشی متناسب با رفتار انتخاب کنید.

تحقیر، سرزنش و مقایسه با دیگران عزت‌نفس را کاهش می‌دهد. پیشرفت نوجوان را نسبت به گذشته خودش بسنجید و نقد را متوجه رفتار کنید، نه شخصیت او.

با علاقه به حرف‌های نوجوان گوش دهید و به او نشان دهید صحبت‌هایش ارزش شنیدن دارند. امنیت روانی ایجاد کنید تا بتواند بدون ترس از طرد یا قضاوت نظرش را بیان کند.

از تحقیر، خشونت، سرزنش و بیان نقاط ضعف او در مهمانی یا جمع‌های خانوادگی خودداری کنید. حریم شخصی برای نوجوان اهمیت ویژه‌ای دارد.

نقش فعال پدر هم برای دختر و هم برای پسر اهمیت دارد. پدر می‌تواند برای پسر الگویی از مردانگی مسئولانه و برای دختر نمونه‌ای امن و محترمانه از ارتباط با جنس مخالف باشد.

نحوه مواجهه پدر با قدرت، تعارض، قانون، جامعه و نهادهای بیرونی نیز الگویی مهم برای رفتار اجتماعی نوجوان ایجاد می‌کند.

اجازه دهید نوجوان در منطقه زرد تربیتی و موقعیت‌های کم‌خطر، آزمون‌وخطا کند تا توانایی‌ها و علاقه‌های خود را بشناسد و اعتمادبه‌نفسش رشد کند.

محبت را مشروط به موفقیت، نمره یا اطاعت نکنید و با جملاتی که در نوجوان احساس بدهکاری، شرم یا گناه ایجاد می‌کنند، او را تحت فشار قرار ندهید.

ترس و اضطراب نوجوان را با آگاهی کاهش دهید. درباره بلوغ جسمانی، بلوغ جنسی و تغییرات روان‌شناختی این دوره متناسب با سن و سطح درک او صحبت کنید.

دوست‌یابی سالم، نگهداری رابطه دوستی، هدف‌گذاری، برنامه‌ریزی، انتخاب رشته، شناخت شغل‌ها و استعدادیابی از آموزش‌هایی هستند که به نوجوان برای عبور از سردرگمی کمک می‌کنند.

برخی افراد از نظر جسمانی از نوجوانی عبور می‌کنند، اما بلاتکلیفی، تصمیم‌گریزی، بی‌ثباتی شغلی و هیجانی یا دشواری در پذیرش مسئولیت‌های بزرگسالی برای سال‌ها در آن‌ها باقی می‌ماند.

حمایت افراطی، کنترل کامل یا ندادن فرصت تجربه و تصمیم‌گیری می‌تواند استقلال روانی را به تأخیر بیندازد. هدف والدین باید آماده‌کردن نوجوان برای تصمیم‌گیری مسئولانه باشد.

تأکید مداوم بر اینکه «قدیم همه‌چیز بهتر بود» می‌تواند در نوجوان احساس درک‌نشدن و فاصله نسلی ایجاد کند و به پرخاشگری، بی‌حوصلگی یا نافرمانی منجر شود.

درست یا نادرست‌بودن یک رفتار تنها به قدیمی یا جدیدبودن آن وابسته نیست؛ بلکه باید اخلاقی‌بودن، کارآمدی و پیامدهای آن بررسی شود.

حساسیت نسبت به زیبایی، استایل، وزن و تصویر بدنی ممکن است در نوجوان افزایش پیدا کند و گاهی به محدودیت افراطی در غذاخوردن یا نارضایتی شدید از ظاهر منجر شود.

بی‌نظمی خواب، شب‌بیداری و روزخوابی، خستگی شدید، ماندن طولانی در تخت، افت تمرکز و نمرات درسی، سردرد یا شکایت‌های مکرر جسمانی می‌توانند از نشانه‌هایی باشند که نیازمند توجه بیشتر والدین و در موارد شدید، ارزیابی تخصصی هستند.