مطالعات مختلف به‌دلیل استفاده از آزمون‌های متفاوت، یک درصد واحد ارائه نمی‌کنند. در یک مرور سیستماتیک، اختلال توجه/حافظه کاری حدود ۹.۶ تا ۵۱.۹٪ و اختلال حافظه کلامی حدود ۸.۲ تا ۴۲.۱٪ گزارش شده است. متاآنالیز جدیدتر سال ۲۰۲۴ نیز در افراد دوقطبی یوتایمیک یا با علائم خفیف، حدود ۲۳٪ اختلال شناختی شدید و ۴۲.۵٪ اختلال متوسط را گزارش کرده است.
خود اختلال و دوره‌های خلقی، افسردگی و مانیا، خواب ناکافی، بعضی داروها، تعداد و شدت دوره‌های بیماری و مشکلات همزمان می‌توانند در آن نقش داشته باشند. کنترل مناسب خود اختلال دوقطبی، اصلاح خواب، بررسی داروها توسط روانپزشک، درمان علائم باقی‌مانده و در بعضی بیماران تمرین‌ها یا توان‌بخشی شناختی می‌تواند کمک کند. بیمار هرگز نباید برای بهتر شدن حافظه، داروی دوقطبی را خودسرانه کم یا قطع کند؛ حتی راهنماهای بالینی معتبر مانند NICE توصیه می‌کنند در درمان با لیتیوم، علائم شناختی احتمالی نیز در پیگیری‌های بالینی مورد توجه قرار بگیرد.
ضعف تمرکز را فقط با قهوه و تمرین حافظه حل نکنید!
اگر فراموشی، حواس‌پرتی یا افت تمرکز همراه با اختلال دوقطبی ایجاد شده، بهتر است قبل از هر چیز مشخص شود این مشکل به کدام بخش از بیماری، خواب، وضعیت خلق یا درمان فعلی مربوط است. برای دریافت مشاوره رایگان و آشنایی با مناسب‌ترین و جدیدترین روش‌های درمان اختلال دوقطبی، فرم مشاوره سایکوهیل را تکمیل کنید یا با کلینیک تماس بگیرید.
چرا بیماران دوقطبی دچار فراموشی و ضعف تمرکز می‌شوند؟
اختلال دوقطبی صرفا بیماری «بالا و پایین شدن خلق» نیست. تحقیقات نشان می‌دهد عملکرد بعضی شبکه‌های مغزی مرتبط با توجه، حافظه کاری و کنترل شناختی نیز می‌تواند در این شرایط تحت تأثیر قرار بگیرد و به همین دلیل، بیماران نوسانات ذهنی را در کنار نوسانات خلقی تجربه می‌کنند.
متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵ روی بیش از ۴۴۰۰ فرد مبتلا به دوقطبی در دوره یوتایمیا (ثبات خلقی) نشان داده است که علاوه بر حافظه کلامی، حوزه‌هایی مانند توجه، سرعت پردازش ذهنی، حافظه کاری و عملکرد اجرایی نیز نسبت به گروه کنترل عملکرد ضعیف‌تری دارند.
مشکل همیشه «حافظه» نیست؛ مغز ممکن است اطلاعات را درست ثبت نکند
بسیاری از مراجعان از اینکه حافظه‌شان کاملا تخریب شده است ابراز نگرانی می‌کنند. فردی را تصور کنید که وارد اتاق می‌شود تا چیزی بردارد، اما ناگهان فراموش می‌کند برای چه کاری آمده است؛ یا یک صفحه از کتاب را سه بار می‌خواند ولی چیزی در ذهنش نمی‌ماند و بلافاصله فکر می‌کند دچار زوال عقل شده است.
در واقعیت، مشکل اصلی در این شرایط اغلب ناتوانی مغز در «یادآوری» نیست، بلکه به دلیل کاهش تمرکز و نقص در حافظه کاری، اطلاعات از همان ابتدا با دقت ثبت نشده‌اند. اگر توجه کافی هنگام دریافت اطلاعات وجود نداشته باشد، مغز چیزی برای بازیابی در اختیار نخواهد داشت و بیمار این فرآیند را به‌صورت فراموشی احساس می‌کند.
افسردگی و مانیا هرکدام تمرکز را به شکل متفاوتی مختل می‌کنند
هنگام بررسی علائم دو قطبی در بزرگسالان، اغلب تمرکز روی نشانه‌های رفتاری است؛ اما نباید فراموش کرد که هر دوره خلقی، فرم خاصی از اختلال شناختی را به همراه می‌آورد. افت عملکرد ذهنی در افسردگی دوقطبی با آنچه در مانیا رخ می‌دهد، از نظر ساختاری متفاوت است.
| وضعیت خلقی | نحوه تأثیر بر تمرکز و حافظه |
|---|---|
| افسردگی دوقطبی | کندی ذهن، کاهش شدید انگیزه، کاهش سرعت پردازش و مشکل در حفظ تمرکز طولانی‌مدت بر روی یک موضوع واحد در این دوره بسیار غالب است. |
| مانیا یا هیپومانیا | ذهن سریع اما بسیار پراکنده است؛ هجوم افکار متعدد و تغییر سریع توجه باعث می‌شود فرد نتواند اطلاعات را برای مدت کافی در ذهن نگه دارد و دنبال کند. |
نکته بسیار مهم این است که مشکلات شناختی دوقطبی الزاما با پایان دوره خلقی و بازگشت به حالت عادی کاملا ناپدید نمی‌شوند. پژوهش‌ها وجود درجاتی از نقص در حافظه، توجه و عملکرد اجرایی را حتی در دوره یوتایمیا (ثبات خلق) نیز نشان داده‌اند.
در مغز بیمار دوقطبی دقیقا چه اتفاقی می‌افتد؟
برای درک بهتر مه مغزی در دوقطبی، نیازی به اصطلاحات پیچیده عصب‌شناسی نیست. قشر پیش‌پیشانی که مسئولیت تمرکز، تصمیم‌گیری و مدیریت اطلاعات در حافظه کاری را بر عهده دارد، در این اختلال دچار نوسان عملکرد می‌شود و پردازش یکپارچه را دشوار می‌کند.
همزمان، شبکه‌های مرتبط با حافظه در نواحی مانند هیپوکامپ نیز تحت فشار قرار می‌گیرند. وقتی توجه و پردازش اولیه مختل باشد، یادگیری و بازیابی اطلاعات سخت‌تر می‌شود. در نتیجه، سرعت پردازش افت می‌کند و فرد برای انجام کارهای چندمرحله‌ای یا مکالمات طولانی احساس کندی ذهن می‌کند.
به گفته دکتر ادوارد ویتا (Dr. Eduard Vieta)، یکی از برجسته‌ترین محققان اروپایی در زمینه اختلالات خلقی: «اختلال شناختی یک ویژگی هسته‌ای و بنیادین در اختلال دوقطبی است، نه صرفا یک محصول جانبی و موقت از نوسانات خلقی؛ و به همین دلیل نیازمند ارزیابی و مدیریت مستقل است.»
نکته مهم: ممکن است فردی حافظه بلندمدت نسبتا سالمی داشته باشد و خاطرات گذشته را به‌خوبی به یاد بیاورد، اما به دلیل ضعف در توجه و حافظه کاری، احساس کند حافظه روزمره‌اش به‌شدت خراب و ناکارآمد شده است.
آیا داروهای دوقطبی هم می‌توانند باعث حواس‌پرتی و فراموشی شوند؟
این یکی از واقعی‌ترین و شایع‌ترین دغدغه‌های بیماران است. درست همان‌طور که تغییرات دارویی ممکن است منجر به عوارضی مانند پرخوری در بیماران دوقطبی شود، برخی داروهای تثبیت‌کننده خلق یا داروهای ضدروان‌پریشی نیز می‌توانند باعث احساس خواب‌آلودگی، کندی ذهن یا مشکلات شناختی در طول روز شوند.
با این حال، شدت این عوارض در افراد مختلف و با داروهای گوناگون، کاملا متفاوت است. گاهی تشخیص اینکه افت تمرکز ناشی از خود بیماری است یا عارضه دارو، نیازمند دقت بالینی است. در راهنمای NICE نیز تأکید شده بیمارانی که لیتیوم مصرف می‌کنند، باید در ویزیت‌ها از نظر علائم سمیت عصبی، از جمله بروز اختلال شناختی، به‌طور منظم پایش شوند.
هشدار: اگر احساس می‌کنید از زمان شروع یا افزایش دوز دارو، حافظه یا تمرکزتان بدتر شده است، دارو را خودسرانه قطع نکنید. زمان شروع علائم را یادداشت کنید و با روانپزشک خود درباره احتمال تنظیم مجدد درمان صحبت کنید.
نیاز به ارزیابی تخصصی داروهای خود دارید؟
تشخیص تفاوت بین کندی ذهن ناشی از داروها و اختلال شناختی ناشی از خود بیماری، نیازمند بررسی دقیق توسط متخصص است. برای رزرو نوبت ویزیت و ارزیابی دارویی خود، می‌توانید از طریق بنر زیر اقدام کنید.
فراموشی دوقطبی درمان می‌شود؟
در بسیاری از بیماران می‌توان شدت مشکلات شناختی را کاهش داد، اما درمان باید دقیقا بر اساس علت زمینه‌ای آن انجام شود؛ هیچ قرص جادویی و مشخصی که بتواند برای همه بیماران دوقطبی با مشکل حافظه معجزه کند، وجود ندارد. مسیر بهبود شناختی نیازمند یک رویکرد چندجانبه است.
پزشک متخصص برای بهبود وضعیت حافظه بیمار دوقطبی، مراحل مشخصی را طی می‌کند تا مطمئن شود هیچ عامل پنهانی روند درمان را کند نکرده است.
اول خود اختلال دوقطبی باید پایدار شود
اگر بیمار هنوز درگیر دوره‌های فعال افسردگی، مانیا، هیپومانیا یا حتی علائم ظریف و باقی‌مانده از این دوره‌ها باشد، کنترل این نوسانات خلقی اولین هدف درمان است. پروتکل‌های جهانی مانند CANMAT و ISBD به‌شدت بر اهمیت درمان نگهدارنده و پیشگیری از عود دوره‌ها برای حفظ سلامت شناختی مغز تأکید دارند.
خواب، داروها و عوامل قابل‌اصلاح بررسی شوند
در بسیاری از مواقع، برطرف کردن موانع روزمره می‌تواند کیفیت تمرکز را به‌طور چشمگیری بهبود بخشد. پزشک در فرآیند ارزیابی بالینی، عوامل ثانویه را بررسی می‌کند:
- کیفیت خواب: بررسی کم‌خوابی، بی‌خوابی یا چرخه خواب نامنظم که قاتل حافظه کاری است.
- تداخلات و عوارض دارویی: ارزیابی سطح خواب‌آلودگی یا کندی ذهنی ناشی از دوز فعلی داروها.
- علائم باقی‌مانده: بررسی وجود اضطراب پنهان یا رگه‌هایی از افسردگی که همچنان انرژی روانی را مصرف می‌کنند.
- سبک زندگی: بررسی مصرف الکل، مواد یا وجود بیماری‌های جسمانی همزمان (مثل مشکلات تیروئید) که بر سرعت پردازش اثر می‌گذارند.
توان‌بخشی شناختی در بعضی بیماران می‌تواند کمک‌کننده باشد
توان‌بخشی شناختی (Cognitive Remediation) مجموعه‌ای از تمرینات ساختاریافته است که برای بهبود عملکردهای اجرایی مغز طراحی شده است. یک متاآنالیز از کارآزمایی‌های تصادفی نشان داده است که این روش می‌تواند اثر کوچک اما معناداری بر حافظه کاری، برنامه‌ریزی و یادگیری کلامی در افراد دوقطبی داشته باشد؛ هرچند هنوز به‌عنوان درمان استاندارد برای همه تلقی نمیشود.
پروفسور آلن یانگ (Professor Allan H. Young)، استاد روانپزشکی King’s College London و از پژوهشگران برجسته در کارآزمایی‌های توان‌بخشی شناختی می‌گوید: “CRT is feasible for individuals with bipolar disorders and may enhance cognition and functioning.”
به گفته تیم پژوهشی پروفسور یانگ، توان‌بخشی شناختی در بیماران دوقطبی قابل اجراست و احتمال دارد عملکرد شناختی و روزمره را بهبود بخشد. البته خود پژوهشگران نیز بر نیاز به تحقیقات بزرگ‌تر تأکید کرده‌اند؛ بنابراین بهتر است این روش به‌عنوان یک درمان کمکی و انتخاب‌شده برای برخی مراجعان در نظر گرفته شود، نه جایگزین درمان اصلی.
برای بهتر شدن تمرکز در زندگی روزمره چه کار کنیم؟
مدیریت ضعف تمرکز صرفا وابسته به مطب پزشک نیست. ایجاد ساختارهای حمایتی در زندگی روزمره می‌تواند بار سنگینی را از روی دوش حافظه کاری بردارد. هدف از این راهکارها، جبران نقص‌ها و کاهش اضطراب ناشی از فراموشکاری است.
به‌عنوان مثال، فردی را تصور کنید که قبل از هر جلسه کاری دچار اضطراب شدید می‌شود چون می‌ترسد وظایفش را فراموش کند و فکر می‌کند بیماری‌اش عود کرده است. اما وقتی یاد می‌گیرد تمام کارها را در یک تقویم دیجیتال ثبت کند، این اضطراب کاهش می‌یابد؛ زیرا دیگر نیازی نیست مغز برای نگه‌داشتن اطلاعات انرژی مصرف کند.
- یک کار در هر زمان: انجام چند کار همزمان (Multitasking) را متوقف کنید؛ این کار فشار مضاعفی بر عملکرد اجرایی وارد می‌کند.
- ثبات ریتم شبانه‌روزی: ساعت خواب و بیداری خود را تا حد ممکن در تمام روزهای هفته ثابت نگه دارید.
- تقسیم‌بندی وظایف: کارهای پیچیده و طولانی را به مراحل کوتاه و قابل مدیریت خرد کنید.
- تخلیه حافظه کاری: قرارها و کارهای مهم را به حافظه نسپارید؛ استفاده از Reminder، دفترچه یادداشت و تقویم نشانه ضعف نیست، بلکه ابزار مدیریت مغز است.
- مدیریت زمان مطالعه: برای خواندن یا کار فکری، از بازه‌های کوتاه تمرکز همراه با استراحت‌های مکرر استفاده کنید.
- پایش خلقی: اگر ضعف تمرکز به‌طور ناگهانی شدیدتر شد، وضعیت خلق، سطح انرژی و کیفیت خواب چند روز اخیر خود را بررسی کنید.
چه زمانی فراموشی را نباید فقط به دوقطبی نسبت داد؟
با وجود اینکه اختلالات شناختی در بیماری دوقطبی رایج است، اما هر تغییری در حافظه را نباید به‌صورت خودکار به این بیماری مرتبط دانست. تمایز بین مه مغزی معمول و علائم نیازمند مداخله فوری، برای حفظ سلامت بیمار حیاتی است.
اگر فراموشی به‌صورت ناگهانی، بسیار شدید، پیشرونده و متفاوت از الگوی قبلی بیمار ظاهر شود، یا اگر همراه با نشانه‌هایی نظیر گیجی، اختلال در سطح هوشیاری، بی‌حسی اندام‌ها یا سردردهای غیرعادی باشد، ارزیابی دقیق پزشکی و نورولوژیک کاملا ضروری است. همچنین، اگر افت تمرکز دقیقا همزمان با بازگشت واضح علائم افسردگی عمیق یا بی‌قراری مانیا اتفاق افتاده است، این مسئله هشداری برای تغییر وضعیت بیماری است و باید در اولین فرصت با روانپزشک مطرح شود.
