پرخوابی و خواب‌آلودگی در بیماران دوقطبی

این خواب‌آلودگی شدید یا نیاز به خواب طولانی، می‌تواند ریشه‌های متفاوتی داشته باشد. علت ممکن است یکی از این موارد باشد: ورود به فاز افسردگی دوقطبی، اثر خواب‌آور بعضی داروها، بی‌نظمی ساعت زیستی، خواب شبانه بی‌کیفیت یا حتی یک اختلال خواب جداگانه که همزمان با بیماری اصلی رخ داده است. تفکیک این دلایل از یکدیگر برای مدیریت صحیح شرایط اهمیت بالایی دارد.

درمان پرخوابی به علت دقیق آن بستگی دارد؛ گاهی با کنترل افسردگی دوقطبی شرایط بهبود می‌یابد، گاهی باید داروها و زمان مصرفشان توسط پزشک بررسی و تنظیم شوند و در مواردی نیز لازم است بیماری‌های پنهان مرتبط با خواب، مانند آپنه انسدادی خواب، به‌دقت ارزیابی و درمان گردند.

چرا بیمار دوقطبی زیاد می‌خوابد؟

پرخوابی در دوقطبی یک علامت با چند علت مختلف است، نه یک بیماری مستقل با یک درمان مشخص! وقتی فردی با سابقه این اختلال، زمان زیادی از روز را در خواب سپری می‌کند، سیستم عصبی او در حال واکنش نشان دادن به مجموعه‌ای از تغییرات درونی یا بیرونی است. برای درک بهتر این موضوع، باید بدانیم که اختلال خواب در بیماران دوقطبی صرفا به بی‌خوابی محدود نمی‌شود. دلایل افزایش نیاز به خواب را می‌توان در چند دسته کلی بررسی کرد که هرکدام نیازمند توجه ویژه‌ای هستند:

• افسردگی دوقطبی که انرژی روانی و جسمی را کاهش می‌دهد.
• به‌هم‌ریختگی ریتم خواب و بیداری و اختلال در ساعت زیستی بدن.
• اثر و عوارض جانبی بعضی داروهای روانپزشکی تجویز شده.
• خواب شبانه طولانی اما بسیار سبک و بی‌کیفیت.
• وجود یک اختلال خواب همزمان که هنوز تشخیص داده نشده است.

پرخوابی بیشتر در کدام فاز دوقطبی دیده می‌شود؟

اختلال دوقطبی با نوسانات خلقی مشخصی همراه است و الگوی خواب فرد در هر کدام از این دوره‌ها تغییرات معناداری پیدا می‌کند. در افسردگی دوقطبی، بعضی بیماران به‌جای بی‌خوابی دچار افزایش مدت خواب، سخت بیدار شدن در صبح‌ها و خواب‌آلودگی روزانه می‌شوند.

یک مطالعه گذشته‌نگر روی الگوی خواب این بیماران نشان داده است که در ماه‌هایی که افراد در فاز افسردگی بوده‌اند، هایپرسومنیا (پرخوابی) در حدود ۵۶٪ ماه‌های افسردگی گزارش شده است. این تغییرات خواب، یکی از کلیدی‌ترین بخش‌ها در ارزیابی علائم دو قطبی در بزرگسالان به شمار می‌رود؛ زیرا افت انرژی در این دوره بسیار مشهود است.

در مقابل، در مانیا یا هیپومانیا معمولا نیاز به خواب کاهش پیدا می‌کند و فرد ممکن است با تنها چند ساعت استراحت، احساس کند انرژی کافی برای انجام تمام کارهای روزمره‌اش را دارد. این تفاوت بسیار مهم است، چون اگر فردی که قبلا خواب کمی داشته ناگهان وارد دوره‌ای از خواب طولانی و بی‌حالی شده، تغییر الگوی خواب می‌تواند نشان‌دهنده تغییر فاز خلقی او باشد.

زیاد خوابیدن با خواب‌آلودگی یکی نیست

یکی از مفاهیم مهم در روانپزشکی بالینی، تفاوت بین مدت زمان خوابیدن و احساس خواب‌آلودگی است. پرخوابی (Hypersomnia) ممکن است به افزایش فیزیکی مدت خواب در رختخواب اشاره کند، در حالی که خواب‌آلودگی روزانه یعنی فرد در طول روز برای بیدار و هوشیار ماندن دچار مشکل جدی است.

در جلسات ارزیابی، بسیار پیش می‌آید که بیماران تجربه‌های متفاوتی را تحت عنوان «خواب زیاد» مطرح می‌کنند. به عنوان مثال، ممکن است بیمار جملاتی شبیه به این موارد را بیان کند:

1. «۱۰ یا ۱۲ ساعت خوابیده‌ام، ولی هنوز به شدت خسته‌ام.»
2. «سر کار، هنگام مطالعه یا حتی در حال تماشای تلویزیون خوابم می‌گیرد.»
3. «صبح‌ها به‌سختی و با تقلای فراوان از تخت بیرون می‌آیم.»
4. «آخر هفته چند ساعت بیشتر می‌خوابم، اما باز هم سرحال نمی‌شوم.»

یک مرور علمی درباره هایپرسومنیا در اختلالات خلقی تأکید می‌کند که این اصطلاح می‌تواند هم به خواب طولانی و هم به خواب‌آلودگی بیش از حد روزانه اشاره داشته باشد و این دو الزاما یک پدیده واحد نیستند. فردی را تصور کنید که ۱۲ ساعت در رختخواب است؛ اما به دلیل افکار مزاحم، بیدار شدن‌های مکرر یا اختلال در خواب REM، کیفیت خواب او بسیار پایین است. در این حالت، دوازده ساعت در تخت بودن هرگز به معنای دریافت دوازده ساعت خواب ترمیم‌کننده و عمیق نخواهد بود.

داروهای دوقطبی چقدر در خواب‌آلودگی نقش دارند؟

بعضی داروهای مورد استفاده در درمان دوقطبی می‌توانند باعث خواب‌آلودگی، احساس کندی یا رخوت شوند، اما این اثر به‌شدت به نوع دارو، دوز مصرفی، زمان مصرف و ویژگی‌های متابولیک بدن هر فرد بستگی دارد. نقش داروها در تنظیم خلق غیرقابل انکار است، اما عوارض آن‌ها نیز باید مدیریت شود.

مثلا بعضی داروهای آنتی‌سایکوتیک (مانند کوئتیاپین یا اولانزاپین) و برخی تثبیت‌کننده‌های خلق (مانند لیتیوم در دوزهای خاص)، می‌توانند در برخی افراد اثر آرام‌بخش و خواب‌آور بیشتری داشته باشند. مؤسسه ملی تعالی بهداشت و مراقبت انگلستان (NICE) توصیه می‌کند هنگام استفاده از داروهای روانپزشکی در دوقطبی، اثربخشی و عوارض دارو به‌طور منظم بررسی شوند و در صورت بروز عارضه مهم یا غیرقابل‌تحمل، مسیر درمان دوباره ارزیابی گردد.

آیا مغز بیمار واقعا به خواب بیشتری نیاز دارد؟

در اختلال دوقطبی، سیستم‌های تنظیم‌کننده خواب، بیداری و ریتم شبانه‌روزی (سیرکادین) می‌توانند دچار بی‌نظمی و اختلال در عملکرد شوند. بنابراین، بیمار لزوما به این دلیل زیاد نمی‌خوابد که «مغزش ضعیف شده» یا بدنش از نظر فیزیکی نیاز به ساعات بیشتری استراحت دارد؛ بلکه ممکن است سیستم تنظیم خواب و ترشح ملاتونین درست زمان‌بندی نشود.

به زبان ساده‌تر، خلق انسان و ساعت زیستی او به‌طور مداوم روی یکدیگر اثر می‌گذارند. ورود به دوره‌های افسردگی می‌تواند الگوی خواب را به‌هم بزند و از طرف دیگر، به‌هم‌ریختگی مداوم خواب نیز می‌تواند وضعیت خلق را پیچیده‌تر کرده و باعث تداوم بی‌انگیزگی و بی‌حالی در بیماران دوقطبی شود.

چرا بعضی بیماران با وجود ۱۰ ساعت خواب باز هم خواب‌آلودند؟

این یکی از پرتکرارترین سؤالات مراجعان است. پاسخ کوتاه این است که مدت زمان خواب، تنها معیار سنجش کیفیت خواب نیست. زمانی که فرد احساس خستگی مزمن دارد، باید فرآیندهای دیگری که مانع از استراحت واقعی مغز می‌شوند را بررسی کرد.

در این شرایط، معمولا چهار احتمال مهم بالینی در نظر گرفته می‌شود که هر کدام مسیر متفاوتی برای پیگیری دارند:

• خواب شبانه بی‌کیفیت است: بیدار شدن‌های مکرر، کابوس‌ها و خواب سطحی می‌تواند باعث شود بیمار با وجود ساعت خواب زیاد، صبح سرحال نباشد.
• اثر دارو تا روز بعد باقی مانده است: در بعضی بیماران، اثر آرام‌بخشی یا اصطلاحا «Hangover» داروهای شبانه، ممکن است در صبح یا حتی بخش زیادی از روز بعد نیز احساس شود.
• افسردگی هنوز کنترل نشده است: احساس سنگینی بدن، خستگی و نداشتن انرژی ممکن است از سوی بیمار به‌صورت «خواب‌آلودگی» توصیف شود، حتی اگر واقعا نیاز فیزیولوژیک به خواب بیشتر نشده باشد.
• ممکن است مشکل اصلا از دوقطبی نباشد: اگر بیمار خروپف شدید، قطع تنفس هنگام خواب، سردرد صبحگاهی یا خواب‌آلودگی بسیار شدید دارد، اختلالاتی مثل آپنه انسدادی خواب نیز باید حتما بررسی شوند.

پرخوابی در دوقطبی چطور درمان می‌شود؟

یک درمان واحد و معجزه‌آسا برای پرخوابی دوقطبی وجود ندارد؛ زیرا همان‌طور که اشاره شد، ابتدا باید مشخص شود بیمار دقیقا به چه علت بیش از حد می‌خوابد. رویکرد درمانی بر اساس ریشه مشکل طراحی می‌شود.

اگر بیمار در فاز افسردگی است

در این شرایط، تمرکز اصلی باید روی درمان مناسب افسردگی دوقطبی و تثبیت خلق باشد. صرفا مصرف محرک‌ها، نوشیدن مداوم قهوه یا مجبور کردن خود به کم‌خوابی با روش‌های قهری، علت اصلی را درمان نمی‌کند و حتی ممکن است باعث تحریک‌پذیری بیشتر شود.

اگر علت احتمالا دارویی است

پزشک ممکن است نیاز به بررسی نوع دارو، دوز مصرفی، زمان مصرف و ترکیب داروهای بیمار داشته باشد. گاهی تنها جابه‌جا کردن ساعت مصرف یک دارو از صبح به شب، می‌تواند مشکل خواب‌آلودگی روزانه را تا حد زیادی برطرف کند.

اگر خواب با وجود درمان خلق همچنان غیرطبیعی است

در این شرایط باید کیفیت خواب و احتمال وجود اختلال مستقل خواب به‌دقت بررسی شود. به یاد داشته باشید که هر پرخوابی در فرد دوقطبی، پرخوابیِ ناشی از دوقطبی نیست و نیاز به بررسی‌های خواب‌سنجی (پلی‌سومنوگرافی) دارد.

پژوهش هاروی کاپلان (Kaplan) و همکارانش در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی (UC Berkeley) نشان داد که هایپرسومنیا فقط محدود به زمان حمله شدید بیماری نیست و در برخی بیماران حتی بین اپیزودهای دوقطبی نیز ادامه پیدا می‌کند؛ ضمن اینکه وجود آن با شدت گرفتن علائم افسردگی در آینده نیز ارتباط معناداری دارد.

بیمار برای کاهش خواب‌آلودگی روزانه چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟

علاوه بر پیگیری‌های پزشکی، اصلاح سبک زندگی نقش بسیار مهمی در تنظیم ریتم سیرکادین و کاهش احساس خواب‌آلودگی دارد. اقدامات عملی و روزمره می‌توانند به مغز کمک کنند تا تفاوت بین روز و شب را بهتر درک کند.

رعایت موارد زیر می‌تواند به عنوان یک درمان مکمل، بسیار اثربخش باشد:

• ساعت خواب و بیداری را تا حد امکان حتی در روزهای تعطیل ثابت نگه دارید.
• خواب روزانه (چرت زدن) طولانی و دیرهنگام را محدود کنید.
• صبح‌ها بلافاصله پس از بیداری، در معرض نور طبیعی خورشید قرار بگیرید.
• فعالیت روزانه و حرکت بدنی منظم داشته باشید تا سطح انرژی بالا برود.
• مصرف الکل یا مواد خواب‌آور بدون تجویز را که معماری خواب را تخریب می‌کنند، متوقف کنید.

یکی از کاربردی‌ترین ابزارها برای کمک به پزشک جهت تشخیص علت خواب‌آلودگی، استفاده از یک جدول ثبت وضعیت خواب و خلق (Sleep and Mood Tracker) است. شما می‌توانید به مدت چند هفته، اطلاعات زیر را به‌طور روزانه یادداشت کنید:

این جدول ساده به شما و درمانگرتان کمک می‌کند تا مشخص شود آیا افزایش خواب دقیقا همزمان با افت خلق، تغییر دوز دارو یا بی‌نظمی در ساعات خواب رخ می‌دهد یا خیر. با داشتن این اطلاعات دقیق، مسیر بهبودی بسیار روشن‌تر و واقع‌بینانه‌تر طی خواهد شد.